เพลงค้างคาวกินกล้วย.. ชื่อนี้จริงหรือ ?

(หัวข้อเรื่องที่ อ.ชนก สาคริก บรรยายที่ภาคีสมาชิกราชบัณฑิตสำนักศิลปกรรม ประเภทวิจิตรศิลป์ สาขาดุริยางคกรรม)

มีคนเป็นจำนวนมากเข้าใจว่าเพลงไทยนั้นมีท่วงทำนองเชื่องช้าน่าเบื่อหน่าย กว่าจะร้องออกมาได้แต่ละพยางค์ หรือแต่ละคำก็ต้องส่งเสียงเอื้อนเสียยาวนานฟังแล้วชวนให้ง่วงนอน สาเหตุที่ทำให้มีคนรู้สึกเช่นนั้นอาจจะเป็นเพราะ ไปฟังเพลงไทยประเภททำนอง 3 ชั้น ซึ่งดำเนินจังหวะช้าจึงทำให้รู้สึกว่ามันยืดยาด ความจริงแล้วเพลงไทยที่มีท่วงทำนองคึกคักสนุกสนานไพเราะน่าฟังยังมีอีกเป็นจำนวนมาก จัดอยู่ในประเภทเพลงที่เรียกว่า "เพลงเกร็ด" ส่วนใหญ่นิยมบรรเลงขับร้องกันในการแสดงละคร ซึ่งคนสมัยนี้อาจจะไม่ค่อยมีโอกาสได้ชมหรือได้ฟังกันบ่อยนัก จึงไม่ทราบว่ายังมีเพลงไทยที่มีท่วงทำนองรวดเร็วสนุกสนานน่าฟังประเภทนี้อยู่ ตัวอย่างของเพลงไทยประเภทนี้ในปัจจุบันมีอยู่เพลงหนึ่ง ซึ่งดูจะเป็นที่รู้จักกันทั่วไป หากได้ยินทำนองเพลงนี้แล้วทุกคนจะรู้สึกคุ้นหูและรู้จักกันดี เนื่องจากเป็นเพลงที่นักดนตรีไทยและนักดนตรีสากลนิยมนำมาบรรเลงให้ได้ยินกันบ่อยๆ ตามสื่อต่างๆเช่น วิทยุ โทรทัศน์ เทป ซีดีเพลง ฯลฯ รู้จักกันในชื่อ "เพลงค้างคาวกินกล้วย"

ภาพใน www.thaikids.com ซึ่งนำเสนอทั้งเสียงเพลงและประวัติความเป็นมา ของเพลง ค้างคาวกินกล้วยที่ถูกต้อง

เพลงค้างคาวกินกล้วยเป็นเพลงสั้นๆ ซึ่งนิยมใช้บรรเลงร้องเล่นประกอบการแสดงละครในฉากที่เป็นป่าเขาลำเนาไพร หรือใช้บรรเลงเพื่อประกอบกิริยาการเดินทางของตัวละครที่เป็นตัวตลก เนื่องจากทำนองเพลงส่อเค้าอารมณ์เป็นเช่นนั้น เพลงสั้นๆ ซึ่งใช้บรรเลงประกอบการแสดงละครนั้นมีมากมายหลายเพลง มักจะบรรเลงต่อเนื่องกันไปเป็นชุด เพราะมีท่วงทำนองคล้ายคลึงกัน ดังนั้นจึงเป็นเหตุให้มีการเรียกชื่อเพลงสับกันอยู่บ่อยๆ อย่างเช่นกรณีของเพลงค้างคาวกินกล้วยเป็นต้น ด้วยเหตุนี้เพลงที่รู้จักกันในชื่อ "ค้างคาวกินกล้วย" จึงอาจจะไม่ใช่ทำนองเพลงค้างคาวกินกล้วยที่แท้จริง แต่เป็นทำนองเพลงชื่ออื่นซึ่งเข้าใจสับสนกันมา เพื่อให้เข้าใจได้ชัดเจนขึ้น ลองพิจารณาดูรูปแบบของทำนองเพลงจากโน้ตต่อไปนี้ดูนะครับ

โน้ตเพลงลิงกับเสือ (รู้จักกันในชื่อ ค้างคาวกินกล้วย)

-ร-ด ดด-ล --ดล --ซล --ดล --ซล ดลซฟ -ซ-ล

-ร-ด ดด-ล --ดล --ซล --ดล --ซล ดลซฟ -ซ-ฟ

---- -ซ-ซ --ลซ ฟซ-- ลซฟซ ลซฟม รดรม -ฟ-ซ

---- -ซ-ซ --ลซ ฟซ-- ลซฟซ ลฟซล ดลซฟ -ม-ร

---- -ร-ร --ฟร ดล-ด -ล-ร ดล-ด รดลด รฟ-ร

---- -ร-ร --ฟร ดล-ด -ล-ร ดล-ด -ล-ซ ดลลล

โน้ตเพลงข้างบนเป็นทำนองเพลงที่นักดนตรีไทยส่วนใหญ่เรียกว่า "เพลงลิงกับเสือ" ซึ่งเป็นเพลงเกร็ดเพลงหนึ่งที่บรรเลงต่อเนื่องกันอยู่ในชุดเดียวกับเพลงค้างคาวกินกล้วย ท่วงทำนองเพลงนี้เมื่อฟังให้ดีจะเห็นว่า มีลีลาคล้ายกับลิงกำลังทำท่าขย่มตัวหลอกล้อเสือเล่น แต่ปรากฏว่าปัจจุบันทำนองเพลงนี้กลับรู้จักกันในชื่อ "เพลงค้างคาวกินกล้วย" จึงน่าสงสัยว่าที่จริงแล้วเพลงนี้คือเพลงอะไรกันแน่ ?

ถ้าหากทำนองเพลงตามโน้ตข้างบนคือเพลงลิงกับเสือจริงๆแล้ว ถ้าเช่นนั้นทำนองเพลงค้างคาวกินกล้วยจะเป็นอย่างไร ? ผู้เขียนทราบว่ามีเพลงไทยประเภท "เพลงเกร็ด" ทำนองสั้นๆจำนวนมาก ถูกนำไปใส่เนื้อร้องสำหรับสอนเด็กทางวิทยุโรงเรียน โดยคณะกรรมการผู้ทรงคุณวุฒิทางด้านดนตรีไทยหลายท่าน ซึ่งมี คุณหญิงชิ้น ศิลปบรรเลง (คุณป้าของผู้เขียน) อาจารย์บรรเลง สาคริก (คุณแม่ของผู้เขียน) ร่วมเป็นกรรมการจัดทำเพลงชุดนี้อยู่ด้วย จึงลองไปค้นโน้ตเพลงและบทร้องเพลงของวิทยุโรงเรียนดู ก็พบว่ามีบทเพลงหนึ่งซึ่ง คุณหญิงชิ้น ศิลปบรรเลง เป็นผู้นำมาบรรจุไว้ในชื่อว่า "เพลงค้างคาว" และระบุว่าใช้ทำนองเพลงที่ชื่อ ค้างคาวกินกล้วย มีคำร้องดังนี้

บทร้องเพลงค้างคาวกินกล้วย

ตัวอะไร เกาะไม้หัวห้อย ไปดูกันหน่อยว่าตัวอะไร ไหน ที่ไหนมัน เกาะอยู่แห่งใด
อ๋อ ตัวนี้ไง เรียกว่าค้างคาว กลางวันหวั่นภัยเร้นกายหลบนอน กลางคืนซอกซอน
ออกหากินตาวาว มันกินอะไรรู้ไหมเล่าเธอ กินกล้วยซิเกลอแทะทั้งเครือยาวยาว

เมื่อนำมาขับร้องและบรรเลงร่วมกับทำนองดนตรีที่คุณหญิงชิ้นฯเขียนไว้ในวิทยุโรงเรียน ดังโน้ตที่แสดงไว้ข้างล่างก็พบว่า มีความเข้ากันได้อย่างกลมกลืนพอดี

โน้ตเพลงค้างคาวกินกล้วย (ที่คุณหญิงชิ้นบันทึกไว้ในวิทยุโรงเรียน)

ตัว อะไร เกาะไม้ หัวห้อย ไปดู กันหน่อย ว่าตัว อะไร
-รรร -ล-ร --ลร -ด-ล -รรร -ด-ล -ซ-ด --รม
ไหน ที่ไหนมัน เกาะอยู่ แห่งใด อ๋อ ตัวนี้ไง เรียกว่า ค้างคาว
-ซ-- มซ-ม --รด -ร-ม -ซ-- มซ-ม --รด -ร-ด
กลางวัน หวั่นภัย เร้นกาย หลบนอน กลางคืน ซอกซอน ออกหากิน ตาวาว
-ดดด -ล-ด รมรด -ล-ด -ดดด -ล-ด -ลรด -ลลล
มันกิน อะไร รู้ไหม เล่าเธอ กินกล้วย ซิเกลอ แทะทั้งเครือ ยาวยาว
-ดดด -ล-ด รมรด -ล-ด -ดดด -ล-ด -ลรด -ลลล

เมื่อพิจารณาเปรียบเทียบดูทำนองของโน้ตชุดใหม่นี้ กับโน้ตเพลงลิงกับเสือ ซึ่งเข้าใจกันว่าเป็นเพลงค้างคาวกินกล้วยแล้ว จะพบว่ามีความแตกต่างกันคือ ถ้าบรรเลงด้วยโน้ตชุดแรก ทำนองดนตรีกับคำร้องจะไม่สามารถเข้ากันได้ แต่ถ้าบรรเลงด้วยโน้ตชุดหลัง ทำนองดนตรีกับทำนองร้องจะเข้ากันได้พอดี จึงน่าจะเชื่อได้ว่าทำนองดนตรีที่คุณหญิงชิ้น ศิลปบรรเลง เรียกว่า "ค้างคาวกินกล้วย" นั้นน่าจะถูกต้อง ดังตัวอย่างบทร้องที่ยกมาจากหนังสือที่ระลึกงานฉลอง 80 ปีของคุณหญิงชิ้น ศิลปบรรเลง ก่อนหน้านี้

อาจจะยังมีการเรียกชื่อเพลงผิดพลาดทำนองเดียวกันกับเพลงค้างคาวกินกล้วยนี้อยู่อีกบ้าง ซึ่งส่วนใหญ่คงเป็นเพราะ ขาดการเผยแพร่ข้อมูลความรู้ทางด้านดนตรีไทยที่ถูกต้องให้แก่คนทั่วไป หรืออาจจะเป็นเพราะความบกพร่อง ไม่รอบคอบของศิลปินผู้นำเสนอผลงานเองก็ได้ บังเอิญเรื่องทำนองนี้ไม่ใช่เรื่องที่ถือว่าผิดพลาดร้ายแรงอะไร ค่อยๆแก้ไขและทำความเข้าใจให้ถูกต้อง ต่อไปก็จะเป็นประโยชน์กับอนุชนรุ่นหลังที่จะได้ทราบข้อมูลที่ถูกต้อง

(กลับไปสาระหน้าแรก)